اعتکاف در ماه مبارک رمضان
26 بازدید
موضوع: اخلاق و عرفان

به نام خدا

اعتکاف در ماه مبارک رمضان

اعتکاف، عبادتي پرفضیلت است که تعبد و اخلاص از ارکان اصلی آن، به شمار می­آید. این عبادت مستحب كه با نذر و امثال آن واجب مي­شود در اديان گذشته نیز سابقه داشته و در آیات قرآن به آن اشاره شده است. روح اعتکاف در همه ادیان،  دوری از مظاهر دنیا و قرار گرفتن در مکاني محدود به منظور عبادت خالصانه برای پروردگار است. در چند آیه از قرآن كريم اين موضوع طرح شده و بیان جزئیات آن به سنت محوّل شده است.

اعتکاف یکی از مظاهر عرفان اسلامی و زهد مشروع است که با راهنمایی معصومان، اصحاب ایشان و فقهای شیعه از تحریف و بدعت حفظ شده است. امروزه عرفان‌های ساختگی و زهدهای ظاهری گسترش یافته و گاه، لباس اسلامی می­پوشند. در این شرایط بررسی نمادهای حقیقی عرفان و زهد اسلامی، که به تبیین جایگاه عبادت و رابطه صحیح بین خلق و خالق می‌انجامد، ضروری است.

مادة «عکف» در نُه آیه‌ از قرآن به ‌صورت‌های مختلف به ‌کار رفته که در هفت آيه[1] معنای لغوی اعتکاف، يعني «ملازمت» مورد نظر است امّا آیات 125 و 187 سوره «بقره» مربوط به اعتکاف عبادی اسلام است. علامه مجلسی  که در کتاب بحار الانوار در ابتدای هر بحث، آیات مرتبط را مطرح و سپس به ارایه روایات می پردازد؛ در ابتدای باب اعتکاف فقط  این دو آیه را آورده و در ذیل آن‌ها روایات را مطرح کرده است. خداوند متعال در آیه 125 سوره «بقره» مي­فرمايد:

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ اَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهيمَ مُصَلًّى وَ عَهِدْنا إِلى‏ إِبْراهيمَ وَ إِسْماعيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَ الْعاكِفينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ؛ و به ابراهيم و اسماعيل سفارش كرديم كه خانه‌ام را براى طواف­كنندگان، اعتكاف‏كنندگان، ركوع­كنندگان و سجده‏گزاران [از هر آلودگى ظاهرى و باطنى‏] پاكيزه كنيد.

بر اساس ديدگاه شيخ طوسي، مراد از معتكفان در اين آيه همان افرادی هستند که در اطراف کعبه به عمل عبادي اعتكاف مشغولند.

برخی مفسران اهل سنت معتقدند که منظور از «عاکفین» مجاوران و اهالی مکه هستند. درنقد این سخن باید گفت، آيه مورد بحث، چند عبادت را در كنار هم آورده كه عبارتند از: طواف، ركوع و سجود؛ حال اگر مراد از «عاكفين»، اهالي مكه باشد، «اهل مكه بودن» عبادت نيست؛ لذا اين عنوان از سياق آيه خارج مي­شود، در حالي كه خروج از سياق، نيازمند دليل است.

هم­چنین از این آیه می‌توان چند نکته در فضيلت اعتكاف برداشت کرد:

1. انتخاب شریف‌ترین مکان برای اعتکاف: اضافه­شدن کلمه «بیت» به «الله» براي ملکیت نیست، زيرا خداوند که نیازی به خانه ندارد؛ ضمن اين­كه عالَم، مِلك خداست؛ بلکه اين اضافه برای نشان­دادن عظمت و شرافت این مکان است. در حقيقت، خداوند بهترین و شریف‌ترین مکان را برای اعتكاف برگزيده است.

2. انجام اعتکاف در مکانی پاک: خداوند دستور می‌دهد تمام آلودگی‌های مادی و معنوی از مسجد­الحرام، که مکان معتكفان است، پاک شود و اين خود، فضيلتي براي اعتكاف و معتكفان است و در مقابل، آنان نیز باید طهارت این مکان را حفظ کنند.

3. خدمت به معتکفان، مقامی بزرگ: خداوند، پيامبر اولوالعزم و خليل خود و پيامبر ديگر و ذبيح خود را مأمور خدمت به معتكفان در مسجد­الحرام كرده است؛ فضيلتي كه بزرگي آن قابل وصف نيست.

4. اعتکاف، هم‌سطح محبوب‌ترین عبادات: اعتكاف در كنار عباداتي همچون نماز و حج آمده كه بافضيلت­ترين اعمالند. در حقيقت، اين عمل در شمار آن عبادات قرار گرفته است.

دومین آیه­اي که درباره اعتکاف مصطلح سخن گفته، آیة 187 سوره «بقره» است:

 أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى‏ نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَ عَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَ ابْتَغُوا ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَ لا تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ... و در حالى كه در مساجد معتكف هستيد با زنان آميزش نكنيد. اين‌ها حدود خداست، به آن‌ها نزديك نشويد. خدا اين­گونه آياتش را براى مردم بيان مى‏كند، تا [از مخالفت اوامر و نواهى او] بپرهيزند.

مفسران اتفاق­نظر دارند که قسمت پاياني آیه درباره اعتکاف رایج در اسلام است. در اين آيه، اعتكاف در كنار صوم، كه از فروع مهم ديني است، ذكر شده و بيان آيه به گونه­اي است كه اعتكاف را از فروعات صوم به حساب آورده است.

نكتة دوم، بيان چند حكم شرعي درباره اعتكاف در جمله­ای كوتاه است. حكم اول اين­كه در اعتكاف، روزه گرفتن واجب است و احكام روزه در اين‌جا نیز وجود دارد. حكم دوم، انجام اعتكاف در مسجد و حكم سوم، ممنوعیت مباشرت با زنان در حال اعتكاف است؛ علاوه بر اين­ها، مشروعيت و عباديت اعتكاف با اين آيه ثابت مي­شود.

شارع مقدس برای برخی عبادات واجب و یا مستحب شرایطی مانند زمان و یا مکان خاصی را تعیین نموده است. عباداتی مانند حج تمتع نیز مصداق روشن این بیان است که از نظر زمان و مکان دارای محدودیت است و لازم است که مناسک حج در زمان و مکان خاص انجام شود. اعتکاف نیز یکی از این عبادات است که برای آن مکانی خاص تعیین شده اما از نظر زمان شرط خاصی نداشته و در تمام زمان ها می توان معتکف شد. البته برخی زمانها از نظر فضیلت دارای اهمیت ویژه ای هستند. یکی از مهمترین زمانها که در سیره معصومان به خصوص پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله مورد تاکید قرار گرفته، ماه مبارک رمضان است.

از پيامبر 9 نقل شده كه فرمودند: «اِعْتِكافُ العَشْرِ الْاَواخِرِ مِنْ شَهْرِ رَمَضانَ يَعْدِلُ حَجَتَيْنِ وَ عُمْرَتَيْنِ»؛[2] اعتکاف دهه آخر ماه مبارک رمضان، معادل دو حج و دو عمره است. در این روایت اجر معتکف دهه آخر ماه رمضان، برابر با کسی است که دو حج تمتع و دو عمره انجام داده است. این­که اعتکاف مستحبی با حج تمتع، که تکلیفی واجب است، مقايسه مي­شود، نشان­دهنده ميزان اهمیت این عبادت در این زمان مخصوص است.  

پیامبر اعظم 9 در بسیاری از عبادات، نه فقط با سخن، بلکه با اهتمام و تقید بسیار در انجام آن، اهمیت و فضیلت آن را به اصحاب نشان می‌دادند. از آن­جایی که خداوند حكيم در قرآن، پیامبرش را به عنوان «اسوة حسنه» معرفی می‌‌‌کند،[3] همواره مسلمانان در حفظ و عمل به سیره ایشان تلاش می‌کردند زیرا می‌دانستند هر عملی را که حضرت بر آن تأكيد مي­كنند، بدون مصلحت نیست. يكي از عباداتی که رسول­الله 9 بر انجام آن تأکید و استمرار داشتند، اعتكاف است. بر اين اساس، انجام عمل عبادي اعتكاف، پيروي از سيرة پيامبر و عمل به آية 21 سوره «احزاب» است.

توجه خاص پیامبر9 به انجام باشکوه اعتکاف در روایتی از امام صادق 7 این‌ گونه بیان شده است:

كَانَ رَسُولُ­اللَّهِ إِذَا كَانَ الْعَشْرُ الْأَوَاخِرُ اعْتَكَفَ فِي الْمَسْجِدِ وَ ضُرِبَتْ لَهُ قُبَّةٌ مِنْ شَعْرٍ وَ شَمَّرَ الْمِئْزَرَ وَ طَوَى فِرَاشَهُ؛[4] زمانی که دهة آخر ماه مبارک رمضان می‌شد، پیامبراکرم 9 در مسجد معتکف می‌شدند و خیمه‌ای از جنس مو برای ایشان برپا می‌کردند و حضرت دامن به کمر می‌بست و بسترشان را جمع می‌کردند.

عبارت «إِذَا كَانَ الْعَشْرُ الْأَوَاخِرُ» نشانة استمرار است؛ یعنی رسم هر­ساله پیغمبر­اکرم 9 اعتکاف بوده است. عبارت «شَمَّرَ الْمِئْزَرَ» به معنای بال زدن و بستن دامن به کمر، به نهایت تلاش در عبادت اشاره دارد. تعابیر دیگری همچون: جمع کردن بستر و به‌پا کردن خیمه برای اعتکاف، نشان از اهمیت و فضیلت عملی است که زندگی عادی شخص اول جامعة اسلامی را معطوف خویش کرده تا نه به ‌صورت عادی انجام پذیرد، بلکه برای ادای آن، اقامه و قیامی صورت گیرد.

تاکید حضرت در اعتکاف هر ساله در ماه رمضان در بیان امام­صادق 7 چنین بیان شده است:

 اعْتَكَفَ رَسُولُ­اللَّهِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ فِي الْعَشْرِ الْأُوَلِ ثُمَّ اعْتَكَفَ فِي الثَّانِيَةِ فِي الْعَشْرِ الْوُسْطَى ثُمَّ اعْتَكَفَ فِي الثَّالِثَةِ فِي الْعَشْرِ الْأَوَاخِرِ ثُمَّ لَمْ يَزَلْ يَعْتَكِفُ فِي الْعَشْرِ الْأَوَاخِرِ؛[5] رسول­خدا در ماه رمضان در دهة اول معتکف شدند؛ سپس در ماه رمضان دوم در دهة میانی و در ماه رمضان سوم در دهة آخر معتکف شدند. پس از آن همیشه در دهة آخر معتکف می‌شدند.  

پیامبر اسلام پیش از بعثت نيز در غار حرا معتکف می‌شدند اما درباره اعتکاف بعد از رسالت ايشان در مکه گزارشی يافت نشد. با بررسي روايات روشن مي­شود كه پيامبر 9 بعد از هجرت به مدینه، از همان سال اول اعتکاف در مسجد را آغاز كردند و گاهي زمان‌هاي ديگري اعتكاف مي­کردند اما به تدریج دهه آخر ماه مبارک رمضان زمان ثابتی برای انجام این عبادت شد.

برخي از مستحبات، قابليت قضا دارند. که جزء مستحبات مؤكد محسوب می شوند و اعتكاف نیز از اين گروه است. در سال دوم هجرت، رسول­خدا 9 به دلیل حضور در غزوه بدر، موفق به انجام اعتکاف در ماه رمضان نشدند. ايشان در سال بعد  قضای اعتكاف سال گذشته را به­جا آورده و دهه دوم و سوم ماه مبارک  را در مسجد معتکف شدند. انجام قضای اعتکاف سال گذشته، با توجه به این­که اين عمل به خودي خود مستحب است، اهمیت و جایگاه این عبادت را در نظر پیغمبراکرم9 نشان می­دهد.

با توجه به روایاتی که ارایه شده روشن می شود که انجام اعتکاف در زمان های مختلف جایز است همانطور که رسول خدا ابتدا در دهه اول ماه مبارک رمضان معتکف می شدند و به تدریج دهه آخر ماه مبارک را برای این عبادت اختصاص دادند. البته از همه روایات استفاده می شود که ماه مبارک بستری مناسبی برای درک ثواب کامل این عبادت است که در برخی روایات درک شب قدر در حال اعتکاف مورد تاکید قرار گرفته و انسان در بهترین حالت و بهترین مکان شب قدر را درک کند.

به برکت جمهوری اسلامی مدت چند سال است که علاوه بر ایام البیض ماه رجب، اعتکاف دهه انتهایی ماه مبارک رمضان نیز مورد توجه و تاکید قرار گرفته و در برخی شهرها این امر احیا شده است. به طور قطع احیای کامل این عبادت در زمان با فضلیت آن و تمسک به سیره پیامبر صلی الله علیه و آله نیازمند برنامه ریزی و فرهنگ سازی گستره است.  


[1]. حج، آیة 25؛ فتح، آیة 25؛ اعراف، آیة 138؛ طه، آیة 97؛ انبیاء، آیة 52؛ طه، آیة 91؛ شعراء، آیة 71.

[2]. الفقیه، ج2، ص188.

[3]. احزاب، آیة21.

[4]. کافی، ج4، ص175.

[5]. کافی، ج4، ص175.